İç Kuvvetler

Yeryüzü şekillerinin bir kısmı, oluşumları için gerekli olan enerjiyi mantodaki konveksiyonel akımlardan alır.
Bu enerjinin sonucunda meydana gelen orojenez , epirojenez , volkanizma ve deprem gibi iç kuvvetler yeryüzü şekillerinin oluşmasını sağlar.
İç kuvvetlerin oluşumu sürecinde yer kabuğunda meydana gelen hareketlere tektonik hareket adı verilmektedir.

Epirojenez

Orojenez

Volkanizma

Deprem

 

EPİROJENEZ (KITA OLUŞUMU)

Geniş yer kabuğu parçalarının yükselip alçalması olarak adlandırılan epirojenez, dikey bir doğrultuda ve yavaş gerçekleşir.
Farklı yoğunluk ve kalınlıktaki yer kabuğu parçaları manto üzerinde yüzer durumdadır. Bu parçalar, yoğunluk ve kalınlıklarına göre mantoya az ya da çok gömülerek dengede durur. Bu dengeye izostatik denge adı verilir.
Herhangi bir yerde epirojenez olayının meydana gelebilmesi için izostatik dengenin bozulması gerekir.

Bu denge, yer kabuğu parçalarına ait ağırlıkların değişmesiyle bozulur.
Bozulan denge sonucu yükselerek oluşan kara parçasına jeoantiklinal (kara kütlesi), alçalarak oluşan okyanus ve deniz çukurluklarına da jeosenklinal (deniz çukuru) adı verilir.

İzostatik dengenin bozulmasına neden olarak Epirojeneze neden olan faktörler ;

Buzullaşma
Buzulların erimesi
Tortullanma
Aşınma
Volkanizma

Kara kütlesinin ağırlaşıp alçalmasıyla denizin karaya doğru ilerlemesine transgresyon (deniz ilerlemesi) denir.

Kara kütlesinin hafifleyip yükselmesiyle deniz seviyesinin geri çekilmesine regresyon (deniz gerilemesi) adı verilir.

Epirojenez olayının yaşandığına kanıt olarak taraçalar gösterilebilir.

Yükselmeye bağlı olarak akarsuyun yatağını daha derine kazması sonucu oluşan bu şekiller epirojenez olayının yaşandığı yerlerde karışımıza çıkar.

OROJENEZ (DAĞ OLUŞUMU)
Dış kuvvetler tarafından aşındırılan malzemeler; deniz, göl vb. su kütlelerinin tabanlarında birikerek binlerce metre kalınlığında tortul tabakalar oluşur.
Biriken ve sertlik dereceleri birbirinden farklı olan tortul tabakalar, levhaların yaklaşması sonucu yan basınçlara uğrar.
Buna bağlı olarak da kıvrım ve kırık dağları oluşur.

Kıvrım Dağların Oluşumu
Esnek olan tortul tabakaların kıvrılıp yükselmesiyle kıvrım dağları oluşur.
Kıvrılan tabakaların yükselen kubbe şeklindeki kısımlarına antiklinal, çukurlaştığı kısımlarına da senklinal denir.

Kırık Dağların Oluşumu
Esnekliğini yitirmiş sert yapıdaki tortul tabakalar yan basınçlara uğradıklarında kırılmaya uğrar ve kırık dağları oluşur.
Kırılma sonucu tabakaların dikey yönde yer değiştirmesiyle oluşan yükseltilere horst, alçalan kısımlara da graben denir.

Dünya’nın oluşumundan bugüne kadar dört büyük orojenez olayı meydana gelmiştir.
Yeryüzünün ilk kıvrım dağları Prekambriyen’de oluşan Huron Kıvrımları’dır.
Paleozoyik’te Kaledoniyen ve Hersiniyen kıvrımları oluşmuştur. Kaledoniyen Kıvrımları’na İskoç ve Norveç dağları, Hersiniyen Kıvrımları’na ise Ural ve Appalaş dağları örnek verilebilir.
Mesozoyik ve Tersiyer’de başlayıp bugün de oluşumu devam eden Alp Kıvrımları, dünyanın genç dağları arasında yer almaktadır. Alpler, Kayalıklar, Himalayalar ve And Dağları bu genç oluşumun başlıcalarıdır.

VOLKANİZMA
Magmanın yeryüzüne çıkması veya yeryüzüne yakın yerlere kadar sokulması olayına volkanizma adı verilir.
Volkanizma oluşum yerine göre ikiye ayrılır:
1) Derinlik Volkanizması
2) Yüzey Volkanizması

Derinlik Volkanizması
Yer kabuğunun içerisindeki çatlak ve boşluklara sokulan magmanın yüzeye ulaşamaması sonucu meydana gelir.
Magmanın bu alanlarda soğumasıyla batolit, lakolit, sill ve dayk adı verilen yeryüzü şekilleri oluşur.

Bu şekiller üstteki tabakaların aşınması sonucu yüzeye çıkabilir.

Yüzey Volkanizması
Magmanın yeryüzüne ulaşmasıyla oluşur ve bu esnada yeryüzüne sıvı, katı ve gaz hâlde maddeler çıkar.
Yüzey volkanizması sonucu oluşan yeryüzü şekillerine kaldera, krater, maar ve volkan konileri örnek verilebilir.

Volkan Konisi: Volkanizma sonucu magmadan gelen ve yeryüzünde üst üste biriken malzemelerin özelliğine göre oluşur.

Kül konileri, volkandan çıkan kül ve tüflerin baca etrafında birikmesiyle oluşur.
Kalkan volkanlar çok akıcı olan lavların volkandan çıktıktan sonra çevreye yayılmasıyla oluşan geniş konilerdir.
Tabakalı volkanlar lav ve tüflerin üst üste katmanlar şeklinde birikmesiyle meydana gelir.

Yeryüzünde volkanların dağılışı ile levha sınırları birbirleriyle paralellik gösterir.

Dünyadaki volkanların yaklaşık %75’i Pasifik Levhası’nın çevresinde yer aldığından bu alana Ateş Çemberi adı verilir.

Volkanik araziler yoğun nüfuslu alanları da oluşturur.
Bu durumun nedeni;
Volkanik arazilerde toprak mineral bakımından zengin ve verim fazla olması ve madencilik bakımından zengin alanları
oluşturmasıdır.

DEPREM (SEİZMA)
Yer kabuğunda çeşitli nedenlerle meydana gelen kısa süreli sarsıntılara deprem adı verilir.
Yer kabuğu içerisinde meydana gelen depremin başladığı noktaya iç merkez (hiposantır) denir.
Burada başlayıp çevreye doğru yayılan deprem dalgalarının yeryüzüne ulaştığı ilk noktaya da dış merkez (episantır) adı verilir.

Depremin merkezinden başlayan deprem dalgaları, genel olarak çevreye üç farklı şekilde yayılır.
Bunlar boyuna (P) dalgalar, enine (S) dalgalar ve yüzey (L) dalgalarıdır.

Depremin büyüklüğü, sismograf adı verilen aletle ölçülür
Depremleri büyüklüklerine göre sınıflandırmak için Richter (Rihter) ölçeği kullanılmaktadır.

Deprem Türleri
Çöküntü Depremleri: Yer altındaki mağara, galeri, tünel ve boşlukların çökmesiyle oluşan sarsıntılardır. Karstik arazilerde daha çok görülür.
Volkanik Depremler: Volkanizma faaliyetleri sırasında meydana gelen sarsıntılardır. Aktif volkanik sahalarda görülür.
Tektonik Depremler: Levha hareketleriyle meydana gelen yer değiştirme, sıkıştırma, gerilme ve kırılma sonucu oluşan sarsıntılardır. Yeryüzündeki depremlerin büyük çoğunluğu tektonik kökenlidir

Yer kabuğu hareketleri sırasında meydana gelen kırıklara fay denir.

Faylar; hareket yönlerine göre üç gruba ayrılır. ;

Ters

Doğrultu atımlı

Normal

 

 

 

 

Fay hatlarının bulunduğu alanlarda genellikle deprem riski fazladır.
Yeryüzünde depremlerin yoğunlaştığı üç ana kuşak bulunmaktadır. Bu kuşaklar levha sınırlarıyla büyük oranda örtüşür.

1-Büyük Okyanus’u çember şeklinde saran Pasifik Deprem Kuşağı’dır. Japonya, Şili, Meksika ve ABD’nin batısı bu deprem kuşağında yer alır.
2-Akdeniz-Himalaya Deprem Kuşağı‘dır. İtalya, Türkiye, İran, Afganistan ve Nepal bu deprem kuşağında yer alır.
Yeryüzündeki depremlerin yaklaşık %90’ı bu iki deprem kuşağında görülmektedir.
3-Atlas Okyanusu’nun ortasındaki levha sınırlarında yer alan Atlantik Deprem Kuşağı‘dır.

 

Konuyu pekiştirmek adına quiz testini çözünüz.