Koordinat Sistemi – Paralel ve Meridyenler
Paralel ve meridyenler koordinat sistemini oluşturur.
Dünya üzerinde herhangi bir noktanın veya bölgenin bulunduğu yere coğrafi konum denir.
Coğrafi konum, mutlak (matematik) ve göreceli (özel) konum olmak üzere ikiye ayrılır.
MUTLAK (MATEMATİK) KONUM
Dünya üzerindeki bir noktanın, başlangıç paraleli (Ekvator) ve başlangıç meridyenine (Greenwich) göre yerine mutlak konum denir.
Mutlak konumu anlamak için paralel ve meridyenlerin özelliklerini bilmek gerekir.
PARALEL
Kutup n
oktalarına eşit uzaklıkta bulunan noktaları birleştiren ve Dünya’yı iki eşit parçaya böldüğü varsayılan hayali çembere Ekvator denir.
Ekvator’a paralel olarak doğu-batı doğrultusunda birer derece aralıklarla çizildiği varsayılan çemberlere paralel denir.
Ekvator’un kuzeyinde bulunan paralellere kuzey paralelleri, güneyinde bulunanlara ise güney paralelleri denir.
Dünya’nın Ekvator’un kuzeyinde kalan bölümüne Kuzey Yarım Küre, güneyinde kalan bölümüne ise Güney Yarım Küre denir
PARALELLERİN ÖZELLİKLERİ
En büyük paralel dairesi Ekvator’dur. (40.076 km)
Paralellerin başlangıç noktası (0°) Ekvator’dur.
Ekvator’dan kutuplara gidildikçe paralellerin boyları kısalır ancak dereceleri büyür.
Ekvator’un kuzeyinde 90, güneyinde 90 olmak üzere toplam 180 paralel dairesi vardır.
Paraleller birbirleri ile kesişmez.
Birer derece aralıklarla çizilen ardışık iki paralel arasında yaklaşık 111 km mesafe bulunur.
ENLEM
Dünya üzerindeki herhangi bir noktanın Ekvator düzlemine olan uzaklığının açı cinsinden değerine enlem adı verilir.
Derece (O), dakika (‘) ve saniye (‘’) cinsinden ifade edilir. Dünya üzerinde sonsuz sayıda nokta ve bu noktaların her birinin bir enlem değeri vardır.
Enlem etkisine bağlı olarak Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe yaşanan değişimler:
Güneş ışınlarının düşme açısı küçülür.
Cisimlerin gölge boyları uzar.
Sıcaklık azalır.
İklim ve bitki örtüsü değişir.
Tarım ürünleri ve toprak türleri farklılaşır.
Deniz sularının tuzluluk oranları azalır.
Kalıcı kar alt sınırı alçalır.
Tarım, orman ve yerleşme üst sınırları alçalır.
Dünya’nın çizgisel hızı azalır.
Gece ve gündüz süre farkı artar.
ÖZEL ENLEMLER
Yarımküreleri farklı, enlem değerleri aynı olan noktaların ortak özellikleri;
Ekvator’a olan uzaklıkları,
Çizgisel hız,
Yerçekimi,
Alacakaranlık süresi,
Gece gündüz süre farkı,
Ekinokslarda Güneş ışınlarının düşme açısı aynıdır.
MERİDYEN
Bir kutup noktasından başlayıp diğer kutup noktasında son bulduğu varsayılan yarım çemberlere meridyen yayı denir.
İngiltere’deki Greenwich Gözlemevi’nden geçen meridyen, başlangıç meridyeni (0) olarak kabul edilmiştir.
Başlangıç meridyeninin, Dünya’yı Doğu ve Batı Yarım Küre diye iki eşit parçaya ayırdığı kabul edilmektedir.
Başlangıç meridyeninin doğusunda kalan meridyenlere doğu meridyenleri, batısında kalanlara ise batı meridyenleri denir.
Dünya’nın başlangıç meridyeninin doğusunda kalan bölümüne Doğu Yarım Küre, batısında kalan bölümüne ise Batı Yarım Küre denir.
MERİDYENLERİN ÖZELLİKLERİ
Meridyenlerin başlangıç noktası Greenwich’tir (0°). Meridyenler birer derece açı ile çizilir.
Greenwich’in doğusunda 180, batısında 180 olmak üzere toplam 360 meridyen vardır.
Aynı meridyen üzerindeki bütün noktalarda yerel saat aynıdır.
Bütün meridyenlerin uzunlukları birbirine eşittir.
Ardışık iki meridyen arasındaki yerel saat farkı 4 dakikadır.
Meridyenler arasındaki uzaklık sadece Ekvator üzerinde 111 km’dir. Kutuplara doğru gidildikçe bu mesafe azalır.
Dünya üzerinde herhangi bir yerin başlangıç meridyenine uzaklığının açı cinsinden değerine boylam adı verilir.
Derece (O), dakika (‘) ve saniye (‘’) cinsinden ifade edilir. Dünya üzerindeki her bir noktanın bir boylam değeri vardır.
Aynı boylam üzerinde yer alan noktaların ortak özellikleri;
Yerel saat,
Öğle vakti,
Güneşin en tepede olduğu an,
Gölge boyunun en kısa olduğu an,
Ekinokslarda Güneşin doğuş ve batış saati aynıdır.
Göreceli Konum
Dünya üzerindeki bir yerin kıtalara, denizlere, boğaz ve kanallara, ülkelere, yer şekillerine, yer altı ve yer üstü zenginliklerine göre belirlenen konumudur.
Örneğin İspanya’nın göreceli konum özelliklerinden biri, Atlas Okyanusu ile Akdeniz’e kıyısının bulunmasıdır.
TÜRKİYE’NİN COĞRAFİ KONUMU
TÜRKİYE’NİN MATEMATİK (MUTLAK) KONUMU ve ETKİLERİ
Türkiye 36-42 kuzey paralelleri ile 26-45 doğu meridyenleri arasında yer alır.
Türkiye Ekvator’un kuzeyinde yani Kuzey Yarım Küre’de yer alır.
Türkiye başlangıç meridyeninin doğusunda yani Doğu Yarım Küre’de yer alır
Türkiye orta (ılıman) kuşakta yer alır.
Türkiye orta (ılıman) kuşakta yer aldığı için yıl içerisinde dört mevsim belirgin olarak yaşanır.
Türkiye batı rüzgârlarının etkisi altındadır.
Ülkemiz Akdeniz iklim kuşağında yer alır. Türkiye orta kuşakta yer aldığı için kışın cephe yağışları görülür.
Türkiye Yengeç Dönencesi’nin kuzeyinde yer alır. Bu yüzden hiçbir zaman güneş ışınlarını dik açıyla alamayız. Ülkemizde gölge yönü her zaman kuzeyi gösterir.
Türkiye 2. ve 3. saat dilimlerinde yer alır. En doğusu ile en batısı arasında 76 dakikalık yerel saat farkı vardır.
Türkiye’de güneyden kuzeye gidildikçe güneş ışınlarının düşme açısı küçülür, ışınların atmosferde aldığı yol ise uzar.
Türkiye’de güneyden kuzeye gidildikçe genel olarak sıcaklıklar azalır ve denizlerimizin tuzluluk oranı düşer.
Türkiye’de kuzeyden esen rüzgârlar sıcaklığı azaltırken güneyden esen rüzgârlar sıcaklığı artırmaktadır.
Ülkemizin yer aldığı enlemlerin diğer bir sonucu da kuzeye gidildikçe bazı bitkilerin yetiştiği yükseklik sınırının azalmasıdır.
TÜRKİYE’NİN ÖZEL (GÖRECELİ) KONUMU ve ETKİLERİ
Türkiye Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarının birbirine en yakın olduğu yerde bulunmaktadır.
- Türkiye daha çok 3. ve 4. zamanda oluştuğu için yüksek ve engebeli bir ülkedir.
- Türkiye’nin ortalama yükseltisi 1132 metredir. Bu değer Avrupa kıtasının ortalama yüksekliğinin yaklaşık üç katıdır.
- Ülkemizde yer şekillerinin çeşitlilik göstermesi ve kısa mesafelerde önemli yükseklik farklarının olması, aynı anda dört mevsim özelliklerinin yaşanmasına neden olmaktadır.
- Türkiye üç tarafı denizlerle çevrili iki yarımadadan oluşmaktadır.
- Ülkemizin yükselti ve engebesinin fazla olmasından dolayı hidroelektrik enerji potansiyeli yüksektir.
- Ülkemiz önemli bir konumda yer alan İstanbul Boğazı ile Çanakkale Boğazı’na sahiptir.
- Türkiye genç ve dinamik bir nüfusa sahiptir.
- Türkiye petrol açısından zengin olan Ortadoğu ve Hazar havzasına komşudur.
Yorum gönder