Dünyanın Tektonik Oluşumu

Dünya, günümüzden yaklaşık 4,6 milyar yıl önce kızgın gaz ve toz bulutlarının sıkışması sonucu oluşmuş ve ekseni
etrafında dönerek soğumaya başlamıştır.

Yoğunluğu ve sıcaklığı fazla olan maddeler Dünya’nın merkezinde toplanmış, az olanlar ise dış kısmında kalmıştır.
Bunun sonucunda Dünya; yoğunluk ve sıcaklık bakımından yer kabuğu, manto ve çekirdek olmak üzere üç katmandan
oluşmuştur.

Yerkürenin derinlikleri hakkındaki bilgiler;
Deprem dalgalarıyla,
Volkanizma sonucu çıkan maddelerin özellikleriyle,
Taşların farklı sıcaklık ve basınçta gösterdikleri tepkilerin incelenmesiyle tespit edilmektedir.

DÜNYANIN KATMANLARI

YER KABUĞU

Farklı özellikteki kayaçlardan oluşan yer kabuğuna litosfer ya da taş küre adı verilir.
Yoğunluk, sıcaklık ve kalınlığı diğer katmanlardan daha azdır.
Yer kabuğu birbirinden farklı özelliklere sahip iki katmandan oluşur.
Üst katmanda silisyum ve alüminyum yoğun olduğundan bu katmana sial ya da granitik kabuk denir. Yoğunluğu 2.7 gr
Silisyum ve magnezyumun yoğun olduğu alt katman sima ya da bazaltik kabuk olarak adlandırılmaktadır.
Yoğunluğu 3 gr.
Yer kabuğunun ortalama kalınlığı 35 km olup okyanusların altında kalınlığı az (yaklaşık 8-10 km), kıtaların altında
ise fazladır (bazı yerlerde 70 km’ye kadar)

MANTO

Manto, 70 km ile 2900 km arasında yer alır.
Dünya’nın toplam hacminin yaklaşık %84’lük kısmını oluşturur.
Bileşiminde magnezyum ve demir elementleri daha fazladır.
Bazı özellikleri birbirinden farklı olan üst ve alt manto şeklinde iki katmandan oluşur.
Yer kabuğunda meydana gelen tektonik kökenli olayların kaynağıdır.
Sıcaklığı, 2000-5000 °C arasında değişmektedir.
Yer kabuğuna yakın olan üst kısmına astenosfer adı verilir.
Konvesksiyonel akım burada yer alır.

ÇEKİRDEK

Mantodan sonra yaklaşık 2900-6370 km arasında yer alan ve Dünya’nın merkezinde bulunan katmandır.
Yoğunluğu, sıcaklığı ve kalınlığı en fazla olan katmandır.
İç ve dış çekirdek olmak üzere iki katmandan oluşur.
Üzerindeki katmanların basıncı nedeniyle iç çekirdeğin katılaştığı düşünülmektedir.
İç çekirdekte sıcaklık 6000 °C civarındadır.
İç çekirdekteki yüksek sıcaklığın etkisiyle dış çekirdeğin ergimiş hâlde olduğu tahmin edilmektedir.

LEVHA TEKTONİĞİ

Bilim insanlarının yaptığı araştırmalar sonucunda yer kabuğunun tek parça hâlinde olmadığı, yapboz gibi birbirine geçmiş parçalardan oluştuğu sonucuna varılmıştır.
Karalarda ve okyanus tabanlarında devam eden bu parçalara levha adı verilmektedir.
Levhaların hareket etmesiyle ilgili birçok kuram ileri sürülmüştür.
Bu kuramların en bilineni, 1915 yılında Alfred Wegener tarafından ortaya atılan Kıtaların Kayması Kuramı’dır.

KITALARIN KAYMASI KURAMI

Bu kurama göre kıtalar, başlangıçta Pangea adı verilen tek kara parçasından oluşmaktaydı.
Pangea’yı çevreleyen okyanusa da Panthalassa denilmekteydi.
Zaman içerisinde yer kabuğunun hareket etmesiyle Pangea ikiye ayrıldı ve kuzeyde Laurasia (Lavrasya), güneyde ise Gondwana (Gondvana) adı verilen kıtalar oluşmuştur.
Bu kıtalar arasına suların dolmasıyla da Tethys(Tetis) Denizi meydana gelmiştir.

Levhaların hareketi ile yer kabuğu parçalanarak yeryüzü bugünkü görünümünü almıştır.Bu hareketin manto katmanında meydana gelen Konveskiyonel Akım hareketi nedeniyle gerçekleşmektedir.

Yerin iç ısınının var olduğu sürece de devam edecektir. Levhalar, bu akımların etkisiyle hareket eder.
Levhaların hareketleri; yaklaşma, uzaklaşma ve yanal yer değiştirme olmak üzere üçe ayrılır.

Levhaların bu hareketleri sonucu çeşitli yer şekilleri oluşur .

KITALARIN BİRBİRİNDEN AYRILMASININ KANITLARI

1) Kıta kenarları birbirine uyumludur. (Örneğin Güney Amerika ve Afrika)
2) Benzer yaşlı kaya grupları, bugün farklı konumlarda olan kıtalarda bir bütünün parçaları şeklinde yer almıştır.
3) Yaşlı buzul kayaları (tillitler) günümüzde farklı konumlarda bulunan kıtalarda görülmektedir. Kıtaların bugünkü konumlarında bulunmaları hâlinde, bu buzul kayalarının oluşumu mümkün olamazdı.
4) Benzer sürüngen türlerinin fosillerinin farklı kıtalarda bulunması, özellikle sürüngenlerin, kıtaların birinden diğerine geçmeleri söz konusu olamayacağına göre kıtalar hareket etmiş olmalıdır.
5) Benzer tortul tabakalar günümüzde farklı konumlarda bulunan kıtalarda yer almaktadır. Bu benzerlikler, kıtaların eskiden birlikte olduğunu göstermektedir.
6) Kıtalarda yer alan benzer yaşlı volkanik kayalarda gerçekleştirilen çalışmalar, farklı kıtalarda farklı manyetik kutupların varlığını ortaya çıkarmıştır. Her kıta için ayrı bir manyetik kutup olamaz! Buna göre kıtalar bir dönem bir arada bulunmaktaydı.