Dış Kuvvetler – Akarsular
Dış kuvvetler; yeryüzünün aşınma, taşıma ve birikim faaliyetleriyle şekillenmesinde etkin rol oynar.
Yağışlı bölgelerde >> Akarsular
Kurak ve Yarı kurak bölgelerde >> Rüzgarlar
Karstik Bölgelerde >> Yer Altı Suları
Yüksek Enlemlerde ve Dağlık Bölgelerde >> Buzullar
Kıyılarda >> Dalga ve Akıntılar
Dış kuvvetlerin etkisi iklim ve topografya koşullarına göre bölgeden bölgeye değişiklik gösterir.
•Enerjilerini güneşten alırlar.
•Yükselti farklarını ortadan kaldırırlar.
•Yıkıcı etkiye sahiptirler.
Yeryüzünü oluşturan malzemenin erime, çatlama, ufalanma ve dağılma şeklinde kimyasal ve fiziksel süreçlerle parçalanmasına çözülme denir.
Çözülmenin hızını ve şeklini;
•İklim
•Topografya özellikleri ( yükselti, eğim, bakı vb. )
•Su içeriği
•Kayaç özellikleri
•Organik faktörler belirler.
Çeşitli kaynaklardan beslenerek yeryüzünde eğim doğrultusunda bir yatak içinde akışa geçen sulara genel olarak Akarsu denir.
Yeryüzünde dış kuvvetler içerisinde en geniş etki alanına sahip olan akarsular (karaların yaklaşık %70’i), özellikle ekvatoral ve orta kuşakta daha etkilidir.
Akarsuların yeryüzünü şekillendirmesinde;
•İklim özellikleri (yağış miktarı, buharlaşma miktarı …)
•Yeryüzü şekilleri (yükselti, eğim …)
•Kayaçların geçirgenlik özellikleri
•Bitki örtüsü gibi faktörler etkilidir.
Akarsularla İlgili Bazı Terimler
Bir akarsuyun doğduğu yere kaynak, döküldüğü yere ağız adı verilir. Ağız ile kaynak arasındaki eğime ise yatak eğimi denir.
Akarsu aşındırmasının en son evresinde yatak eğiminin aldığı şekil denge profili denir.
Bir akarsuyun, sularını topladığı alana havza denir.
Akarsu sularını denize veya okyanusa ulaştırabiliyorsa açık havza, ulaştıramıyorsa kapalı havza olarak adlandırılır.
Havzaları birbirinden ayıran sınıra su bölümü çizgisi denir.
Akarsuyun herhangi bir kesiminden bir saniyede geçen su miktarına debi adı verilir.
Akarsuyun yıl içerisindeki akım değişikliklerine rejim denir.
Yıl içerisinde seviyesi çok az değişen akarsular düzenli rejimli, seviyesi çok değişen akarsular ise düzensiz rejimli akarsulardır.
Akarsuyun taşıdığı malzemeye alüvyon adı verilir.
AKARSU AŞINIM ŞEKİLLERİ
1- ) Vadi ;
Akarsuyun derine veya enine aşındırarak içinde aktığı, sürekli iniş gösteren eğimli alanlara vadi adı
verilir.
Çentik Vadi :
Aşındırma güçleri fazla olan akarsuların vadileri genelde bu şekildedir.
V profilli vadi de denir.
Boğaz (Yarma) Vadi :
Akarsuların yüksek dağ sıralarını enine yarıp oluşturdukları dik yamaçlı derin vadilerdir.
“U” şeklini almışlardır.
Kanyon Vadi ;
Karstik alanlarda, dirençsiz kayaların aşınmasıyla oluşan basamak şekilli vadilerdir.
Asimetrik Vadi;
Akarsuyun yatağının dirençli olan kısmının daha az, dirençsiz kısmının daha fazla aşındırmasıyla oluşan vadilerdir.
Alüvyal Tabanlı Vadi;
Akarsuyun yatak eğiminin azaldığı yerlerde oluşan vadilerdir.
Akarsular bu tip vadilerde menderesler oluşturur.
2- Dev Kazanı ;
Akarsuyun şelale yaparak yüksekten aktığı yerlerde oluşan çukurlara dev kazanı adı verilir.
3- Peri Bacası;
Volkanik arazilerde sel sularının bitki örtüsünün cılız olduğu yerlerde tüfleri aşındırması sonucu oluşan şekillere peri bacası denir.
4-) Kırgıbayır ;
Kurak ve yarı kurak iklim bölgelerinde bitki örtüsünün de seyrek olması sonucu sağanaklarla oluşan seller, yamaçlarda yarıntılar meydana getirir.
Bu yarıntılardan oluşan topografyaya kırgıbayır denir.
5-) Plato; Akarsular tarafından derince yarılmış yüksekte kalan düzlüklere plato adı verilir.
6-) Peneplen ;
Akarsu aşındırmasının son evresinde ortaya çıkan, deniz seviyesine yakın hafif dalgalı düzlüklere peneplen (yontukdüz) adı verilir.
1-) Birikinti Konisi ;
Dağ eteklerinden taşınan malzemelerin akarsu eğiminin azaldığı yerlerde birikmesiyle oluşan şekillere birikinti konisi adı verilir.
2-) Birikinti Yelpazesi ;
Birikinti konilerinin daha yayvan olanları birikinti yelpazesi olarak adlandırılır.
3-)Dağ Eteği Ovası ;
Dağ yamaçlarındaki birikinti yelpazelerinin zamanla birleşmesiyle oluşan hafif dalgalı düzlüklere dağ eteği ovası adı verilir.
4-) Dağ İçi Ovası ;
Dağlık alanların iç kısımlarında akarsuların taşıdıkları maddeleri eğimin azaldığı yerlerde biriktirmesiyle oluşan yüksek ovalara dağ içi ovası denir.
5-)Delta ;
Akarsuların, taşıdıkları alüvyonları derinliği az olan kıyılarda biriktirmesiyle oluşan ovalara delta adı verilir.
Herhangi bir yerde delta oluşabilmesi için:
-Kıta sahanlığı geniş olmalı,
-Deniz derinliği az olmalı,
-Akarsu bol malzeme taşımalı,
-Kıyıda güçlü akıntı olmamalı,
-Akarsuyun akış hızı az olmalı,
-Gel-git etkisi az olmalıdır.
HEM AŞINIM HEM BİRİKİM ŞEKİLLERİ
1-)Menderes ( Büklüm )
Akarsuyun yatak eğiminin azaldığı yerlerde, yana aşındırma sonucunda oluşan ve S biçimini alan şekillere
menderes (büklüm) denir.
Menderes Oluşturan Akarsularda:
Eğim azalmıştır.
Akarsuyun boyu uzamıştır.
Akarsu sürekli yatak değiştirir.
Akış hızı azalmıştır.
Hidroelektrik enerji potansiyeli düşmüştür.
2-) Seki (Taraça )
Akarsuyun eski alüvyal tabanını derine doğru aşındırması sonucunda akarsuyun iki kenarındaki basamaklara seki
(taraça) adı verilir.
Konuyu pekiştirmek adına guiz testi mutlaka çözünüz.
Yorum gönder